Choroby autoimmunizacyjne powstają w wyniku zaburzeń funkcjonowania układu odpornościowego, który zaczyna atakować własne tkanki, traktując je jak obce. Kluczową rolę odgrywa tu utrata tzw. autotolerancji, czyli zdolności do odróżniania własnych antygenów od potencjalnie niebezpiecznych czynników zewnętrznych. Ryzyko rozwoju tych chorób zwiększają zarówno czynniki genetyczne, jak i wpływ środowiska, w tym infekcje, stres, dieta oraz hormony. Przebieg schorzenia jest przeważnie przewlekły i może prowadzić do poważnych powikłań, a nawet zgonu [1][2][3][4][5][6][8].
Na czym polegają choroby autoimmunizacyjne?
Choroby autoimmunizacyjne to stan, w którym ludzki układ odpornościowy, na skutek błędnych reakcji, identyfikuje własne komórki i tkanki jako zagrożenie i uruchamia przeciwko nim mechanizmy obronne. W efekcie powstają przewlekłe stany zapalne i dochodzi do uszkodzenia narządów [3][5][6][8]. Centralnym pojęciem w rozwoju tych chorób jest utrata autotolerancji, co oznacza, że mechanizmy ochronne, które miały zapobiegać autoagresji, przestają funkcjonować prawidłowo [1][6].
Drugim fundamentem procesu jest autoimmunizacja, czyli zjawisko wywoływania swoistej odpowiedzi immunologicznej skierowanej przeciwko własnym antygenom — tzw. autoantygenom. W konsekwencji powstają autoprzeciwciała oraz komórki efektorowe limfocytów T, które prowadzą do stopniowego uszkodzenia tkanek [6].
Mechanizmy powstawania chorób autoimmunizacyjnych
Za rozwój chorób autoimmunizacyjnych odpowiadają zaburzenia w procesie edukacji i regulacji układu immunologicznego, zachodzące w centralnych (grasica, szpik) i obwodowych narządach limfatycznych. Prawidłowo, limfocyty T i B są „uczone” rozpoznawać własne antygeny i nie reagować na nie. Jeśli ten proces zawiedzie, aktywowane zostają autoreaktywne komórki odpornościowe i produkowane są autoprzeciwciała, wywołujące przewlekły stan zapalny i niszczenie tkanek [1][3][6].
W mechanizmach efektorowych przeważa odpowiedź komórkowa (z udziałem limfocytów T i makrofagów) lub humoralna (autoprzeciwciała wytwarzane przez limfocyty B). W obu przypadkach uruchamiana jest kaskada reakcji zapalnych z udziałem cytokin, komórek prezentujących antygen oraz kompleksów immunologicznych [4][6].
Elementem sprzyjającym rozwojowi schorzenia są także zaburzenia w prezentacji antygenów oraz zmiany w ekspresji cząsteczek MHC na powierzchni komórek i tkanek, prowadzące do ich nieprawidłowego rozpoznania przez układ odpornościowy [1][6].
Czynniki rozwoju — geny i środowisko
U podstaw rozwoju chorób autoimmunizacyjnych leżą zarówno predyspozycje genetyczne, jak i szeroko pojęte czynniki środowiskowe. Szacuje się, że czynniki środowiskowe odpowiadają za 60–70% ryzyka, natomiast genetyczne za 30–40% (proporcje mogą się różnić w zależności od schorzenia) [2][4].
Ważną rolę odgrywają infekcje wirusowe i bakteryjne. Zjawisko tzw. mimikry molekularnej polega na podobieństwie antygenów drobnoustrojów do własnych białek organizmu, co skłania układ odpornościowy do niszczenia zarówno patogenów, jak i własnych tkanek. Przykładowo, po zakażeniu niektórymi bakteriami lub wirusami może dojść do nadmiernej aktywacji limfocytów T, które następnie atakują narządy gospodarza [1][2].
Stres psychiczny, niewłaściwa dieta, narażenie na promieniowanie UV, stosowanie niektórych leków, a także zaburzenia równowagi hormonalnej mają potwierdzone znaczenie w patogenezie wielu schorzeń autoimmunologicznych. Szczególnie istotny wydaje się wpływ żeńskich hormonów płciowych — estrogenów oraz mechanizmy związane z regulacją odpowiedzi Th1/Th2 i aktywacją limfocytów B [4][7].
Istotne są także czynniki takie jak wiek — ryzyko wzrasta w starszych grupach wiekowych — oraz płeć; choroby autoimmunizacyjne dwukrotnie częściej występują u kobiet niż u mężczyzn [2][7].
Objawy i przebieg chorób autoimmunizacyjnych
Objawy chorób autoimmunizacyjnych są bardzo zróżnicowane i zależą od tego, które tkanki lub narządy zostały zaatakowane przez układ odpornościowy. Wyróżnia się schorzenia narządowo swoiste — z dominującym zajęciem jednego narządu — oraz choroby układowe, w których proces patologiczny obejmuje wiele tkanek i systemów [6].
Przebieg tych schorzeń jest najczęściej przewlekły, z okresami zaostrzeń i remisji. Nieleczone lub źle kontrolowane choroby autoimmunizacyjne mogą prowadzić do niepełnosprawności lub śmierci, wpływając istotnie na jakość i długość życia [6].
Częstość występowania i skala problemu
Choroby autoimmunizacyjne dotyczą 2–8% populacji ogólnej, z wyraźną przewagą zachorowań wśród kobiet oraz osób po 60. roku życia. Ocenia się, że zidentyfikowano już ponad 70 odrębnych jednostek chorobowych, których podstawą jest proces autoimmunizacyjny [2][6].
Znacząca liczba nowych zachorowań i przewlekły przebieg choroby sprawiają, że są one poważnym problemem zdrowia publicznego. Diagnostyka i leczenie stanowi wyzwanie ze względu na różnorodność objawów oraz mechanizmów powstawania tych chorób [2][6].
Podsumowanie — dlaczego pojawiają się choroby autoimmunizacyjne?
Podsumowując, choroby autoimmunizacyjne są wynikiem błędnej odpowiedzi immunologicznej, gdzie układ odpornościowy rozpoznaje własne struktury jako wrogie i inicjuje procesy zapalne, prowadzące do ich zniszczenia. Na rozwój tych schorzeń mają wpływ zarówno determinanty genetyczne, jak i czynniki środowiskowe, a kluczową rolą patogenetyczną odgrywa utrata autotolerancji przez komórki odpornościowe organizmu [1][2][4][6][7].
Źródła:
- [1] https://biotechnologia.pl/biotechnologia/chorobyautoimmunologiczne-mechanizmy-powstawania,17211
- [2] https://www.doz.pl/czytelnia/a16431-Choroby_autoimmunologiczne__rodzaje_przyczyny_rozpoznanie_leczenie_chorob_z_autoagresji
- [3] https://thyroset.pl/blog/czym-sa-choroby-autoimmunologiczne/
- [4] https://testosterone.pl/wiedza/stres-a-choroby-autoimmunologiczne-czesc-1/
- [5] https://www.mp.pl/pacjent/choroby/320906,choroby-autoimmunologiczne-co-to-lista-chorob-przyczyny
- [6] https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/DYYrFxceG
- [7] https://journals.viamedica.pl/rheumatology_forum/article/download/FR.2020.0017/52512
- [8] https://pl.wikipedia.org/wiki/Choroby_autoimmunologiczne
ImmunoAktywacja.pl – portal edukacyjny łączący naukę z praktyką w dziedzinie naturalnego wzmacniania odporności i optymalizacji procesów detoksykacyjnych organizmu.